Ese imikono ya elegitoroniki yemewe n'amategeko muri Kenya, Uganda, Tanzaniya na Etiyopiya?
Yego. Kenya, Uganda, Tanzaniya na Etiyopiya zose zemera imikono ya elegitoroniki mu mategeko yazo, kandi buri gihugu gifite urwego rukomeye kurushaho rugenewe imikono iranga ushyira umukono kandi igaragaza impinduka, ibyo PAdES itanga.
Aya mategeko yose uko ari ane akomoka ku Itegeko-cyitegererezo rya UNCITRAL ryerekeye imikono ya elegitoroniki (2001), bityo ahuriye ku kizamini kimwe cyo kwizerwa: umukono ugomba kuba uhuza ku buryo bwihariye n'uwawushyizeho, umuranga, waremwe ku bugenzuzi bwe wenyine kandi uhujwe n'amakuru ku buryo impinduka iyo ari yo yose ikurikiraho ishobora kugaragara. Hepfo hari itegeko rya buri gihugu n'ingingo yaryo y'ingenzi hamwe n'inyandiko zikunze kutaryubahirizwaho. Ni incamake, si inama z'amategeko.
Sinya PDF ubu Fungura konti Genzura inyandiko yashyizweho umukono
Ingingo z'ingenzi
- Kenya: itegeko Kenya Information and Communications Act (Cap 411A) risobanura umukono wa elegitoroniki wo ku rwego rwo hejuru, naho Business Laws (Amendment) Act 2020 ryemeye ko amasezerano, inyandiko zandikwa mu bitabo bya Leta n'amasezerano y'ubutaka bishyirwaho umukono mu buryo bwa elegitoroniki.
- Uganda: itegeko Electronic Signatures Act, 2011 (Act No. 7 of 2011) riha agaciro mu mategeko umukono wa elegitoroniki uwo ari wo wose wujuje ibyo risaba, rifite urwego rwizewe rushingiye ku cyemezo; Electronic Transactions Act 2011 ni itegeko riryunganira.
- Tanzaniya: itegeko Electronic Transactions Act, 2015 (Act No. 13) rivuga mu ngingo ya 6 ko icyifuzo cy'umukono cyuzuzwa n'umukono wa elegitoroniki wizewe, usobanurwa mu ngingo ya 7.
- Etiyopiya: itegeko-teka Electronic Signature Proclamation No. 1072/2018 na Electronic Transactions Proclamation No. 1205/2020 ni yo atanga urwego rw'amategeko.
- Ikimenyetso cya Sealique ni umukono wa dijitali wa PAdES ufite inyandiko y'igenzura ihujwe mu ruhererekane rwa hash, inyandiko zo kwemera n'umubare ukoreshwa rimwe wohererezwa kuri imeyili ku bushake, ari byo bimenyetso buri tegeko risobanura.
Ese umukono wa elegitoroniki wemewe n'amategeko muri Kenya?
Yego. Itegeko Kenya Information and Communications Act (KICA, Cap 411A) ryemera imikono ya elegitoroniki kandi risobanura umukono wa elegitoroniki wo ku rwego rwo hejuru nk'umukono uhujwe ku buryo bwihariye n'uwawushyizeho, ushobora kumuranga, waremwe hakoreshejwe uburyo buri ku bugenzuzi bwe wenyine kandi uhujwe n'amakuru ku buryo impinduka iyo ari yo yose ikurikiraho ishobora kugaragara. Itegeko Business Laws (Amendment) Act 2020, ryemejwe ku wa 18 Werurwe 2020, ryakuyeho ingingo ya kera ya 83B(1) yabuzaga ibyo, rihindura Law of Contract Act, Registration of Documents Act na Land Registration Act kugira ngo amasezerano, inyandiko zandikwa mu bitabo bya Leta n'amasezerano y'ubutaka bishobore gushyirwaho umukono mu buryo bwa elegitoroniki, amasezerano y'ubutaka akoreshejwe umukono wa elegitoroniki wo ku rwego rwo hejuru. Reba incamake za MMAN Advocates, MMC ASAFO n'inyandiko yuzuye ya KICA kuri Kenya Law.
Ibikunze kutabyemererwa cyangwa bigengwa by'umwihariko muri Kenya: imirage n'inyongera zayo, impapuro z'agaciro zihererekanywa, inyandiko z'uburenganzira bwa nyir'ikintu, ubwizerane n'ububasha bwo guhagararira undi, n'inyandiko zisaba abahamya cyangwa noteri; reba Business Laws (Amendment) Act 2020 n'ivugururwa ryakurikiyeho kugira ngo umenye urutonde rw'ubu.
Ese umukono wa elegitoroniki wemewe n'amategeko muri Uganda?
Yego. Itegeko Electronic Signatures Act, 2011 (Act No. 7 of 2011) riteganya mu ngingo ya 3 ko nta kintu muri iryo tegeko gikuraho, kigabanya cyangwa kigenera agaciro mu mategeko uburyo ubwo ari bwo bwose bwo gukora umukono wa elegitoroniki bwujuje ibyo iryo tegeko risaba, kandi ryemera inzego kuva ku mukono wa elegitoroniki usanzwe kugeza ku mukono wo ku rwego rwo hejuru cyangwa wizewe ushyigikiwe n'icyemezo. Itegeko Electronic Transactions Act, 2011 (Act No. 8) rigenga inyandiko n'amasezerano bya elegitoroniki. Inyandiko z'umwimerere: Minisiteri ya ICT (PDF) na ULII.
Ese umukono wa elegitoroniki wemewe n'amategeko muri Tanzaniya?
Yego. Itegeko Electronic Transactions Act, 2015 (Act No. 13 of 2015) riteganya mu ngingo ya 6 ko aho itegeko risaba umukono, icyo cyifuzo cyuzuzwa n'umukono wa elegitoroniki wizewe wakozwe hakurikijwe iryo tegeko; ingingo ya 7 isobanura umukono wa elegitoroniki wizewe nk'uwihariye ku cyo ugenewe, ushobora kuranga uwawushyizeho, waremwe kandi ushyirwaho ku bugenzuzi bw'uwushyiraho kandi uhujwe n'ubutumwa ku buryo impinduka zigaragara. Iryo tegeko rinagenga kwemerwa kw'ibimenyetso bya elegitoroniki. Inyandiko y'umwimerere: e-Government Authority (PDF); iryo tegeko rikurikiza Itegeko-cyitegererezo rya UNCITRAL ryerekeye imikono ya elegitoroniki.
Ese umukono wa elegitoroniki wemewe n'amategeko muri Etiyopiya?
Yego. Itegeko-teka Electronic Signature Proclamation No. 1072/2018 (Ukuboza 2018) ryemera imikono ya elegitoroniki ku butumwa bwa elegitoroniki, naho Electronic Transactions Proclamation No. 1205/2020 ryagura urwo rwego rugera ku masezerano n'inyandiko bya elegitoroniki. Abasesengura bagaragaza ko itegeko-teka rya 2018 rivuga ubutumwa bwashyizweho umukono wa elegitoroniki aho kuvuga inyandiko muri rusange. Reba DM Ethio Lawyers.
Aya mategeko ane agereranywa ate?
Kenya: KICA Cap 411A; umukono wa elegitoroniki wo ku rwego rwo hejuru; gushyira umukono wa elegitoroniki ku masezerano no ku masezerano y'ubutaka byemewe kuva kuri Business Laws (Amendment) Act 2020; imirage, impapuro z'agaciro zihererekanywa n'inyandiko zisaba abahamya bikunze kutabyemererwa.
Uganda: Electronic Signatures Act 2011 (No. 7) hamwe na Electronic Transactions Act 2011 (No. 8); urwego rusanzwe n'urwizewe; ingingo ya 3 y'itegeko ryo kutavangura; ibitabyemererwa biteganywa muri Electronic Transactions Act.
Tanzaniya: Electronic Transactions Act 2015 (No. 13); ingingo ya 6 ku cyifuzo cy'umukono n'ingingo ya 7 isobanura umukono wizewe; ibimenyetso bya elegitoroniki byemerwa.
Etiyopiya: Amategeko (Proclamations) 1072/2018 na 1205/2020; imikono ya elegitoroniki ku butumwa no ku bikorwa by'ubucuruzi; ibigo bitanga ibyemezo bihabwa uruhushya na Leta.
U Rwanda, rufite urupapuro rwarwo bwite, rukoresha Itegeko N° 24/2016 rigenga ikoranabuhanga mu itumanaho (ICT) rifite ibyiciro by'umukono usanzwe n'uwizewe.
PAdES yuzuza ite ibi bisabwa?
PAdES (ETSI EN 319 142) ni urugero rw'i Burayi rw'imikono ya digitale ishyirwa imbere muri dosiye za PDF. Umukono wa PAdES ubarwa ku nyandiko yose hakoreshejwe urufunguzo rw'ibanga rw'icyemezo cy'ushyira umukono, bityo ukaba uhujwe n'ushyize umukono wenyine, ukamuranga binyuze mu cyemezo cye, kandi ukagaragaza impinduka iyo ari yo yose yakozwe nyuma kuko agaciro ka hash kashyizweho umukono kaba katagihura. Hakurikijwe ingingo ya 25 ya eIDAS y'Umuryango w'Ubumwe bw'u Burayi, umukono wa elegitoroniki ntushobora kwimwa agaciro mu mategeko kubera gusa ko ari uwa elegitoroniki (Itegeko (EU) No 910/2014). Sealique yongeraho ibimenyetso amategeko ya Afurika y'Iburasirazuba ategereza ku mukono: urutonde rw'ibyakozwe ruhujwe na hash, amagambo yo kwemera, aderesi IP n'amakuru y'igikoresho byanditswe, hamwe na kode ikoreshwa rimwe yoherezwa kuri imeyili bishobotse.
Ibyo Itegeko ry'umukono wa elegitoroniki muri Afurika y'Iburasirazuba ikubiyemo
- Umukono wa digitale wa PAdES kuri buri ushyira umukono, ugenzurwa mu gihugu icyo ari cyo cyose
- Urutonde rw'ibyakozwe ruhujwe na hash rufite igihe, aderesi IP n'igikoresho bya buri ntambwe
- Amagambo yo kwemera (ubushake bwo gushyira umukono, inyandiko za elegitoroniki) abikwa kuri buri ushyira umukono
- Kode ikoreshwa rimwe yoherezwa kuri imeyili ku nyandiko z'ibanga, bishobotse
- Imikoreshereze mu Cyongereza, Igiswahili, Igifaransa, Ikidage n'Ikinyarwanda
Ibibazo abantu babaza
Amasezerano yashyizweho umukono wa elegitoroniki yemewe mu rukiko muri Afurika y'Iburasirazuba?
Yego. Amategeko ya Kenya, Uganda, Tanzaniya na Etiyopiya yemera imikono ya elegitoroniki nk'ibimenyetso; uburemere bwayo buterwa n'uko uburyo bwakoreshejwe buranga neza ushyize umukono kandi bukagaragaza impinduka.
Umukono wa PAdES uherekejwe n'icyemezo cyo kurangiza n'urutonde rw'ibyakozwe ni bwo bwoko bw'ibimenyetso inkiko zishaka.
Ni izihe nyandiko zidashobora gushyirwaho umukono wa elegitoroniki?
Akenshi ni irage, inyandiko z'impapuro z'agaciro, impapuro z'ubutaka cyangwa iz'umutungo n'ibikorwa bisaba kwemezwa na noteri cyangwa umuhamya; buri gihugu gifite urutonde rwacyo.
Urutonde rwa Kenya ruri mu Itegeko Business Laws (Amendment) Act 2020; urwa Uganda mu Itegeko Electronic Transactions Act 2011; urwa Tanzaniya mu Itegeko ryo mu 2015.
Umukono wa elegitoroniki uhanitse cyangwa wizewe ni iki?
Ni umukono uhujwe n'ushyize umukono wenyine, ushobora kumuranga, wakozwe agenzura wenyine kandi uhujwe n'amakuru ku buryo impinduka iyo ari yo yose yakozwe nyuma igaragara.
Imvugo ikoreshwa irasa hafi ya yose muri Kenya, Uganda, Tanzaniya n'u Rwanda kuko ibihugu byose uko ari bine bikurikiza Itegeko ry'icyitegererezo rya UNCITRAL.
Umukono washyiriweho muri Kenya wemerwa muri Tanzaniya?
Muri rusange yego: buri tegeko ryemera imikono ya elegitoroniki yo mu mahanga itanga urwego rw'ubwizerwe rungana cyane, kandi imikono ya PAdES igenzurwa kimwe ahantu hose.
Ku nyandiko zishyikirizwa inzego za Leta, urwego ruzakira rushobora kuba rugisaba icyemezo cyatanzwe mu gihugu.
Sealique ikoresha ikigo gitanga ibyemezo cyemewe na Leta?
Oya. Ibiranga abashyira umukono bitangwa hakurikijwe Root CA ya Sealique; aho inyandiko isaba icyemezo cy'igihugu cyemewe, icyo cyemezo kiracyakenewe.
Aho byavuye
- Business Laws (Amendment) Act 2020, Kenya (incamake, MMAN Advocates)
- Agaciro mu mategeko n'imbibi z'imikono ya elegitoroniki muri Kenya (MMC ASAFO)
- Kenya Information and Communications Act, Cap 411A (Kenya Law, inyandiko ihuriweho)
- Itegeko ry'imikono ya elegitoroniki, 2011, Uganda (PDF ya Minisiteri ya ICT)
- Itegeko ry'ibikorwa bya elegitoroniki, 2015, Tanzaniya (PDF ya e-Government Authority)
- Umukono wa elegitoroniki muri Etiyopiya (DM Ethio Lawyers)
- Itegeko ry'icyitegererezo rya UNCITRAL ku mikono ya elegitoroniki (2001)
- Itegeko (EU) No 910/2014 (eIDAS), ingingo ya 25
Uru rupapuro ni incamake mu rurimi rusanzwe, si inama z'amategeko; reba inyandiko y'itegeko iriho ubu ku bwoko bw'inyandiko yawe.